ΜΕΘΟΔΟΙ

H ΜΕΘΟΔΟΣ ΜΑΚΑΤΟΝ

Το πρόγραμμα MAKATON είναι ένα εξαιρετικά ευέλικτο επικοινωνιακό – γλωσσικό πρόγραμμα που υποστηρίζει συνολικά τις δεξιότητες επικοινωνίας λόγου και ομιλίας, με ομιλία, νοήματα και σύμβολα, προσαρμοσμένο στις ανάγκες των χρηστών.

Οι περισσότεροι άνθρωποι με τη χρήση της ομιλίας μπορούν και μεταφέρουν σαφές επικοινωνιακό μήνυμα στο περιβάλλον, προκειμένου να μπορούν να μεταδίδουν ανάγκες και να συμμετέχουν σε ανταλλαγή πληροφοριών. Η ομιλία έχει συνοδά φυσικά χαρακτηριστικά που την πλαισιώνουν, όπως κινήσεις σώματος ή εκφράσεις προσώπου, προκειμένου να δηλωθούν τα  μη λεκτικά σημεία της με αμεσότερη παραστατικότητα. Από την άλλη, ολόκληρος ο κόσμος είναι πλαισιωμένος από οπτικές αναπαραστάσεις, προκειμένου με μία εικόνα να μεταδοθεί ένα μήνυμα. Αναπτυξιακά τα βρέφη, πριν καν πουν τις πρώτες τους λέξεις, όχι μόνο κατανοούν αλλά και εκφράζουν (θέτουν) μηνύματα προς τον φυσικό, περιβάλλοντα κόσμο αρχικά με χειρονομίες, χρησιμοποιώντας πολυαισθητηριακές λειτουργίες. Είναι μια διαδικασία που εμπλουτίζει το λεξιλόγιό τους και το μετατρέπει σε εκφραστικό.

Ωστόσο, υπάρχουν αναπτυξιακές ή νευρολογικές διαταραχές σε παιδιά και ενήλικες, κατά τις οποίες η δεξιότητα της ομιλίας απουσιάζει, υπολείπεται ή χάνεται και η κατανόηση αντικειμένων ή εννοιών δε συνάδει με την ηλικία τους.

Το Makaton είναι ένα πρόγραμμα που μπορεί να εφαρμοστεί σε διάφορα επίπεδα και μπορεί να υποστηρίξει ανθρώπους, τους οποίους το επικοινωνιακό και γλωσσικό έλλειμμα εμποδίζει σημαντικά στο να αλληλεπιδράσουν κατάλληλα με τον περιβάλλοντα κόσμο. Η φιλοσοφία του προγράμματος, για να στηρίξει τις ελλιπείς επικοινωνιακές και γλωσσικές δομές των αιτούντων, είναι η ενίσχυση των επικοινωνιακών και γλωσσικών  δομών με εκπαιδευτικά μέσα  που βασίζονται σε οπτικά μοντέλα.

Αισθητηριακή ολοκλήρωση είναι η εγκεφαλική λειτουργία που αφορά την οργάνωση και επεξεργασία των ερεθισμάτων που λαμβάνουμε από το περιβάλλον μας με σκοπό να μπορέσουμε να παράγουμε μία σκόπιμη  δραστηριότητα.

Οι αισθητηριακές εμπειρίες εμπεριέχουν την αφή, την κίνηση, την αίσθηση του σώματος, την ισορροπία, την όραση, την ακοή, την γεύση, την όσφρηση και την αίσθηση της βαρύτητας. Η αισθητηριακή ολοκλήρωση οδηγεί στην επεξεργασία και εμφάνιση ανώτερων και πιο εξελιγμένων μαθήσεων και συμπεριφορών.

Για τα περισσότερα παιδιά η αισθητηριακή ολοκλήρωση αναπτύσσεται φυσιολογικά μέσα από το παιχνίδι και τις ελεύθερες δραστηριότητες. Η ικανότητα του σχεδιασμού μίας κίνησης, της επεξεργασίας των αισθητηριακών μηνυμάτων, της συγκέντρωσης, της επικοινωνίας, της ομιλίας, της δόμησης και της οργανωμένης εκτέλεσης, έρχονται αυτόματα στα παιδιά ως μία φυσική και τυπική εξέλιξη της ωρίμανσης του εγκεφάλου.

Σε μερικά όμως παιδιά για ποικίλους λόγους, η αισθητηριακή ολοκλήρωση δεν αναπτύσσεται όσο καλά θα έπρεπε. Όταν αυτή η εξέλιξη διαταραχτεί, εμφανίζονται δυσκολίες στο φάσμα της λειτουργίας (πχ αδεξιότητα, δυσκολίες στην σίτιση, στην συγκέντρωση προσοχής, αποφυγή ή δυσκολία στο ελεύθερο παιχνίδι, μαθησιακές δυσκολίες, δυσκολίες συμπεριφοράς κλπ). Έτσι, τα παιδιά με δυσκολίες στην ανάπτυξη της αισθητηριακή ολοκλήρωσής τους δυσκολεύονται στην καθημερινή λειτουργία και λειτουργικότητα.

Οι Κοινωνικές Ιστορίες είναι μία μέθοδος διδασκαλίας κοινωνικών δεξιοτήτων σε άτομα που ανήκουν στο φάσμα του αυτισμού. Πρόκειται για εξατομικευμένα κείμενα που προσφέρουν στο άτομο ακριβείς πληροφορίες για καταστάσεις και δεξιότητες που δυσκολεύουν το συγκεκριμένο άτομο. Οι Κοινωνικές Ιστορίες περιέχουν οπτικοποιημένο υλικό, για τη διευκόλυνση της κατανόησής του από το άτομο στο οποίο απευθύνεται.

Οι Κοινωνικές Ιστορίες δεν είναι μία σειρά κανόνων τους οποίους το άτομο που βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού οφείλει να ακολουθήσει. Αν μία ιστορία έχει εμπεριέχει λέξεις, όπως “πρέπει να…”, τότε σίγουρα δεν είναι Κοινωνική Ιστορία.

Ο βασικός στόχος μία Κοινωνικής Ιστορίας δεν θα πρέπει ποτέ να είναι να αλλάξουμε τη συμπεριφορά ενός ατόμου. Στόχος μίας Κοινωνικής Ιστορίας θα είναι να δώσουμε στο άτομο τις πληροφορίες που θα του επιτρέψουν να έχει μία βελτιωμένη κατανόηση μίας κοινωνικής κατάστασης. Δηλαδή, να τον βοηθήσουμε να ανακαλύψει τον κρυμμένο κώδικα των κοινωνικών καταστάσεων. Η βελτιωμένη κατανόηση της κοινωνικής κατάστασης μπορεί τελικά να οδηγήσει το άτομο σε πιο κατάλληλες συμπεριφορές. Οι Κοινωνικές Ιστορίες μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν για να επιβραβεύσουμε το άτομο για μία υπάρχουσα συμπεριφορά καθώς και για να το προετοιμάσουμε, δίνοντάς του τις σχετικές πληροφορίες, για κάτι το οποίο πρόκειται να συμβεί (για παράδειγμα για ένα ταξίδι που η οικογένεια σχεδιάζει να κάνει ή για μία εκδρομή που θα κάνει με το σχολείο του). Η μέθοδος των Κοινωνικών Ιστοριών μπορεί να προσεγγίσει μία μεγάλη ποικιλία θεμάτων, όπως τα συναισθήματα, η συμπεριφορά, η φιλία, η σχολική βία, δεξιότητες παιχνιδιού κ.ά.

Η αποτελεσματικότητα της μεθόδου αποδεικνύεται από την πληθώρα των ερευνών που έχουν πραγματοποιηθεί και την επιβεβαιώνουν. Πρόκειται λοιπόν για ερευνητικά τεκμηριωμένη (evidence based) μέθοδο παρέμβασης σε άτομα που βρίσκονται στο Φάσμα του Αυτισμού.

 

Η συγγραφή μίας Κοινωνικής Ιστορίας οφείλει να ακολουθεί τα κριτήρια που έχουν προσδιοριστεί από την εισηγήτρια της μεθόδου των Κοινωνικών Ιστοριών, Carol Gray. Επομένως, ένα κείμενο το οποίο περιγράφει μία κοινωνική κατάσταση, αλλά δεν ακολουθεί τα συγκεκριμένα κριτήρια, αν και μπορεί να είναι βοηθητικό για το άτομο, δεν είναι Κοινωνική Ιστορία.

Το TEACCH είναι ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα που ασχολείται με τη διάγνωση, την αντιμετώπιση, την επαγγελματική κατάρτιση και τη διαβίωση των ατόμων με αυτισμό. Τα αρχικά TEACCH σημαίνουν ‘Αντιμετώπιση και Εκπαίδευση των παιδιών με Αυτισμό και συναφείς Επικοινωνιακές Μειονεξίες’ (‘Treatment and Education of Autistic and Communication Handicapped Children’).

Ο θεμέλιος λίθος του TEACCH είναι η δομημένη διδασκαλία που χρησιμοποιείται συστηματικά για να καταστήσει το περιβάλλον προβλέψιμο, να βοηθήσει το παιδί να κατανοήσει το περιβάλλον και να λειτουργήσει με περισσότερη ασφάλεια, να αξιοποιήσει και να εξασκήσει τις ικανότητές του. Οι περιβαλλοντικές συνθήκες προωθούν την ικανότητα του παιδιού να αντισταθμίζει τη διαταραχή και να βελτιώνει το επίπεδο λειτουργικότητάς του.

Η δομημένη εκπαίδευση αναφέρεται στο είδος των οδηγιών που διευκολύνουν τη μάθηση σε παιδιά με αυτισμό και αυτιστικό τρόπο σκέψης. Προτιμάται η δομημένη εκπαίδευση στα άτομα αυτά για πέντε λόγους:

 

– Η οργάνωση και η δομή βοηθούν τα παιδιά να καταλάβουν τον κόσμο που τους περιβάλλει.

 

– Γνωρίζουμε ότι τα άτομα με αυτισμό είναι ιδιαίτερα αγχώδη και ανήσυχα, ακόμα κι αν δεν γίνεται αντιληπτό. Αυτό είναι αναμενόμενο, αφού τα αισθητηριακά ερεθίσματα τα βομβαρδίζουν συνεχώς. Το άγχος εμποδίζει την απόδοσή τους στη μάθηση, συνεπώς, βοηθώντας τα να χαλαρώσουν, παρατηρείται βελτίωση στη συμπεριφορά τους και διευκολύνεται η μάθηση.

 

– Η δομημένη εκπαίδευση βοηθά το άτομο να εστιάσει την προσοχή του σε ό,τι είναι σημαντικό και να κατανοήσει τι είναι πιο σημαντικό σε μια συγκεκριμένη δραστηριότητα.

 

– Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό του προγράμματος είναι η εκπαίδευσή των ατόμων στην ανεξαρτησία, να στηρίζονται στις δυνατότητές τους, να αξιοποιούν τις εξαιρετικές οπτικές τους ικανότητες. Το παιδί αντί να περιμένει από τους άλλους να του πουν τι να κάνει, χρησιμοποιεί οπτικά ερεθίσματα για να συλλέξει πληροφορίες και ενεργεί στηριζόμενο σε αυτές.

– Τέλος, βοηθά στην αντιμετώπιση των προβλημάτων συμπεριφοράς ως άμεσο αποτέλεσμα των παραπάνω. Έχει παρατηρηθεί ότι όταν το περιβάλλον είναι κατάλληλα δομημένο, οι ανεπιθύμητες συμπεριφορές ελαττώνονται. Αντίθετα, όταν το περιβάλλον προκαλεί σύγχυση, τότε αυξάνονται.

 

Τα βασικά στοιχεία της δομημένης εκπαίδευσης είναι τα εξής:

 

Οι δάσκαλοι οργανώνουν ατομικούς χώρους εργασίας όπου κάθε παιδί μπορεί να εκτελεί διάφορες δραστηριότητες. Προσφέρονται οπτικά βοηθήματα για να αντισταθμιστεί η ανεπάρκεια που παρουσιάζουν τα παιδιά στην ακουστική επεξεργασία πληροφοριών. Το TEACCH προσδίδει ιδιαίτερη σημασία στη συνεργασία των γονέων με το εκπαιδευτικό προσωπικό. Οι γονείς ενθαρρύνονται να εδραιώσουν ρουτίνες στο σπίτι παρόμοιες με εκείνες του σχολικού περιβάλλοντος.

 

Η οργάνωση του περιβάλλοντος προσφέρει μία αίσθηση ασφάλειας, καθώς και οπτικές ενδείξεις που τα βοηθάνε να κατανοήσουν τη λειτουργικότητα του χώρου γύρω τους. Ανάλογα με τις ιδιαίτερες ανάγκες του παιδιού, δημιουργείται ένα ατομικό ημερήσιο πρόγραμμα και ένα ομαδικό ημερήσιο πρόγραμμα. Το ημερήσιο πρόγραμμα αποτελείται από λεκτικές οδηγίες, φωτογραφίες ή εικόνες και αντικείμενα (ανάλογα με το επίπεδο κατανόησης του κάθε παιδιού), που είναι τοποθετημένα το ένα κάτω από το άλλο για να δίνουν την αίσθηση της σειράς και της ακολουθίας. Το παιδί εκπαιδεύεται για να καταλάβει τη λειτουργία του ημερησίου προγράμματος και να μάθει να ακολουθεί τη σειρά με την οποία παρουσιάζονται οι δραστηριότητες. Για παράδειγμα, ένα ατομικό ημερήσιο πρόγραμμα μπορεί να εμπεριέχει τις παρακάτω εικόνες: καλημέρα, ζωγραφική, σοκολάτα, μουσική και διάλειμμα. Το παιδί που βλέπει ένα ατομικό ημερήσιο πρόγραμμα δεν γνωρίζει αυτόματα τι να κάνει, αλλά εκπαιδεύεται συστηματικά για να το κατανοήσει και να το εφαρμόσει.

Η ανάλυση συμπεριφοράς είναι μία φυσική επιστήμη της συμπεριφοράς που αρχικώς περιγράφηκε από τον F.B. Skinner τη δεκαετία του 1930. Οι αρχές και οι μέθοδοι της ανάλυσης της συμπεριφοράς έχουν εφαρμοστεί επιτυχώς σε πολλούς τομείς. Για παράδειγμα, οι μέθοδοι που χρησιμοποιούν την αρχή της θετικής ενίσχυσης για να ενδυναμώσουν μία συμπεριφορά, κανονίζοντας αυτή να ακολουθείται από κάτι με αξία, έχουν χρησιμοποιηθεί για να αναπτυχθεί ένα μεγάλο εύρος δεξιοτήτων στους μαθητευόμενους, με ή χωρίς δυσλειτουργίες.

Από τις αρχές του 1960, εκατοντάδες αναλυτές συμπεριφοράς έχουν χρησιμοποιήσει την θετική ενίσχυση και άλλες αρχές για να δομήσουν την επικοινωνία, το παιχνίδι και δεξιότητες κοινωνικές, ακαδημαϊκές, αυτό-φροντίδας, επαγγελματικές και στα πλαίσια διαβίωσης της κοινότητας και για αν μειώσουν τα προβλήματα συμπεριφοράς στους εκπαιδευόμενους με αυτισμό όλων των ηλικιών. Ορισμένες τεχνικές του ΑΒΑ περιλαμβάνουν οδηγίες που δίνονται από ενήλικες με έντονα δομημένη σειρά, ενώ άλλοι χρησιμοποιούν τα φυσικά ενδιαφέροντα των μαθητευόμενων και ακολουθούν τη δική του/ της έναρξη (initiation). Επιπλέον άλλοι διδάσκουν δεξιότητες στο πλαίσιο των αυξανόμενων δραστηριοτήτων.

Όλες οι δεξιότητες διασπούνται σε επιμέρους βήματα ή στοιχεία, και στους μαθητευόμενους παρέχονται πολλές επαναλαμβανόμενες ευκαιρίες να μάθουν και να εξασκήσουν τις δεξιότητες σε μία πληθώρα καταστάσεων (settings), με άφθονη θετική ενίσχυση. Οι στόχοι της παρέμβασης καθώς και των συγκεκριμένου τύπου οδηγιών και ενισχύσεων που χρησιμοποιούνται προσαρμόζονται στις δυνατότητες και τις ανάγκες του εκάστοτε μαθητευόμενου. Η απόδοση μετριέται συνεχώς μέσω της άμεσης παρατήρησης, και η παρέμβαση τροποποιείται αν τα δεδομένα δείξουν ότι ο μαθητευόμενος δεν σημειώνει ικανοποιητική πρόοδο.

Άσχετα από την ηλικία του μαθητευόμενου με αυτισμό , στόχος της παρέμβασης του ΑΒΑ είναι να τον καταστίσουν ικανό να λειτουργεί όσο το δυνατόν πιο ανεξάρτητα και με επιτυχία σε ποικίλα περιβάλλοντα.